بعضى از مورخان و حتى نويسندگان بىطرف ، امير را به قساوت قلب و سفاكى متهم ساخته و مجازات‌هاى شديدى را كه او بدون عفو و گذشت درباره‌ى مجرمين و سركشان و خلافكاران ، به‌ويژه امناى دولت و كارمندان عالىرتبه روا مىداشت ، حمل بر قساوت و سفاكى او كرده‌اند . اما اين خرده‌گيرى سطحى ، و ناشى از عدم تعمق در قضاياست . رابرت واتسن مىنويسد كه : « تجربه نشان مىدهد كه اسلوب حكومت امير ، مفيدترين حكومت بود براى مردم مشرق‌زمين ، و آن رويه‌ى استبداد با هدف روشن اصلاح‌طلبانه بود » . مردمى را كه سال‌ها به هرزگى و افسارگسيختگى بار آمده و دزدى و تعدى به مال مردم خوى ثانوى ايشان شده بود ، امير تنها با موعظه و نصيحت و يا با صدور فرمان و دستور بدون ضمانت اجرايى نمىتوانست تربيت و به راه راست هدايت كند . او جز شدت عمل راهى براى استقرار نظم و عدالت در كشور نداشت و در سايه‌ى همين شدت عمل و سختگيرى امير بود كه دستورها و فرمان‌هاى او بدون چون و چرا در اقصى نقاط كشور اجرا مىشد . جنگ آق‌دربند سرخس قيام سالار عليه حكومت مركزى در خراسان علاوه بر آنكه آن ايالت را دچار هرج‌ومرج گردانيد ، در ميان تركمانان و ازبكان نيز نهضتى عليه دولت ايجاد نمود و ضمنا محمد امين خان حاكم خوارزم ( خيوه ) از گرفتارى قواى دولت مركزى به قلع و قمع سالار استفاده كرد و پس از تصرف مرو تا نزديكى سرخس پيش راند . ولى همين‌كه حسام السلطنه بر سالار فايق آمد و به شمال خراسان متوجه شد ، خان خوارزم به شمال مرو عقب نشست و براى اغفال دربار ايران يكى از معتمدان خود را به سفارت به دربار ايران روانه كرد و هدايايى نيز براى شاه و درباريان فرستاد . اميركبير در سال 1267 هجرى رضا قلى خان هدايت را به گمراهى سفير مزبور به خيوه فرستاد و به او دستور داد كه از وضع سپاه و طرز رفتار محمد امين خان تحقيقات كامل نمايد . رضا قلى خان هدايت در خيوه ، محمد امين خان را ملاقات و او را به انصراف از حمله به مرو و سرخس دعوت نمود . ولى خان مزبور خود را پادشاه مستقل خوارزم مىخواند و مرو را هم جزو متصرفات خويش مىدانست و به استظهار كمك‌هايى كه دولت روسيه به او وعده داده بود ، از هرگونه اطاعت و تبعيت نسبت به دولت مركزى ايران امتناع مىورزيد . سفير ايران پس از چندين بار ملاقات با خان و استحضار از تصميم او درباره‌ى تسخير مرو و سرخس و حمله به مشهد به تهران بازگشت و حسام السلطنه بلافاصله به سرخس حمله برد . چند دسته از تركمانان ساكن بين سرخس و مرو را سركوبى نمود ولى قسمتى از قواى محمد امين خان ، از راه درگز و لطف‌آباد به شمال خراسان تاختند و عده‌ى زيادى از قراء و قصبات آباد آن ناحيه را